تحقیق در مورد ربا و رشوه

ربا و رشوه دو پدیده مذموم اقتصادی و اخلاقی هستند که از منظر اسلام به شدت تحریم شده اند و پیامدهای ویرانگری بر فرد و جامعه دارند. شناخت دقیق تعاریف، انواع، مبانی تحریم، فلسفه حرمت و راهکارهای مقابله با ربا و رشوه، برای هر مسلمانی ضروری است تا بتواند در مسیر کسب حلال و دوری از شبهات گام بردارد.

شناخت دقیق مفاهیم حلال و حرام، به ویژه در حیطه معاملات مالی و تعاملات اداری، از اساسی ترین مبانی شکل گیری یک جامعه اسلامی سالم و عادلانه به شمار می رود. اسلام با آموزه های غنی خود، راهکارهای روشنی برای کسب مال و توسعه اقتصادی ارائه داده و همواره بر عدالت، انصاف و دوری از هرگونه ستم تأکید ورزیده است. در این میان، دو پدیده شوم «ربا» و «رشوه» به عنوان مصادیق بارز «اکل مال به باطل»، همواره مورد نهی شدید قرآن کریم و سنت معصومین (علیهم السلام) قرار گرفته اند.

بررسی توأمان این دو گناه کبیره، نه تنها به دلیل شباهت های بنیادین آن ها در سلب برکت و ایجاد فساد در جامعه حائز اهمیت است، بلکه به درک عمیق تر تفاوت های ماهیتی و پیامدهای خاص هر یک نیز کمک می کند. این مقاله با رویکردی جامع، عمیق و تخصصی، به تحلیل ابعاد مختلف ربا و رشوه از دیدگاه اسلام می پردازد تا ضمن افزایش آگاهی، به عنوان مرجعی قابل اعتماد، به مخاطبان در تشخیص و اجتناب از این آفت های اجتماعی یاری رساند.

بخش اول: ربا (رباخواری)

ربا به عنوان یکی از بزرگ ترین گناهان اقتصادی در اسلام، همواره مورد تأکید کتب فقهی و اخلاقی بوده است. درک ابعاد مختلف آن، از تعریف تا پیامدها، برای هر فرد مسلمانی حیاتی است.

تعریف ربا

مفهوم ربا، از نظر لغوی و اصطلاحی، به معنای فزونی و افزایش نامشروع در معاملات و قرض است. این فزونی، بدون هیچ گونه فعالیت مولد یا ریسک مشروع، حاصل می شود و موجب ظلم به یک طرف معامله یا قرض می گردد.

تعریف لغوی ربا

ربا در لغت عربی از ریشه «ربو» به معنای «زیادت»، «فزونی»، «رشد» و «افزایش» گرفته شده است. این کلمه به هرگونه اضافه و زیادتی اشاره دارد. در قرآن کریم نیز این معنا در برخی آیات به کار رفته است؛ به عنوان مثال، در آیه ۱۷ سوره حاقه: «فَإِذَا نَزَلْنَا عَلَیْهَا الْمَاءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ» یعنی «پس چون آبی بر آن فرود آوردیم، به جنبش درآمد و فزونی گرفت.» این کاربرد لغوی، زمینه را برای درک معنای اصطلاحی ربا فراهم می آورد.

تعریف اصطلاحی و فقهی ربا

در اصطلاح فقهی، ربا به «زیاده مشروط و نامشروع» در معامله یا قرض گفته می شود. به عبارت دیگر، هرگونه شرط پرداخت اضافی بر اصل مال یا عوضین در صورتی که فاقد توجیه شرعی و اقتصادی باشد، ربا محسوب می شود. این زیاده می تواند در قالب مال، منفعت، خدمت یا هر شرط دیگری باشد که قرض دهنده یا یکی از طرفین معامله، آن را به عنوان شرط پرداخت اضافی بر اصل دین یا عوضین، از طرف مقابل مطالبه می کند.

ربا عبارت است از هرگونه افزایش نامشروع بر اصل مال یا عوضین در معامله یا قرض، که بدون توجیه اقتصادی و شرعی صورت پذیرد و منجر به بهره کشی از نیاز دیگری شود.

تفاوت ربا با سود مشروع و بهره در اقتصاد اسلامی و غیراسلامی

تفاوت اساسی بین ربا و سود مشروع در اسلام، در ماهیت فعالیت اقتصادی نهفته است. سود مشروع (مانند سود حاصل از مضاربه، مشارکت، خرید و فروش) ناشی از فعالیت اقتصادی مولد، قبول ریسک، کار و تلاش، و ارزش افزوده واقعی است. در این حالت، هر دو طرف معامله یا شریک، در سود و زیان احتمالی شریک هستند و اصل مال مورد معامله، در معرض ریسک قرار می گیرد.

اما ربا، زیاده ای است که بدون هیچ گونه فعالیت مولد، بدون قبول ریسک و تنها به دلیل گذشت زمان یا صرفاً برای وام دهی، مطالبه می شود. در نظام های اقتصادی غیراسلامی، «بهره» (Interest) معادل همان «ربای قرضی» در اسلام است که به عنوان اجرت پول یا بهای تأخیر در پرداخت، دریافت می شود و فاقد توجیه شرعی است. اقتصاد اسلامی، به جای بهره، بر مبنای عقود مشارکتی و مبادلاتی استوار است که در آن ها سود، نتیجه واقعی فعالیت و ریسک پذیری مشترک است.

انواع ربا

ربا در فقه اسلامی به دو دسته اصلی تقسیم می شود که هر کدام شرایط و احکام خاص خود را دارند:

ربای قرضی

«ربای قرضی» عبارت است از هرگونه شرط زیاده بر اصل قرض، در صورتی که قرض دهنده آن را از قرض گیرنده مطالبه کند. این زیاده می تواند به صورت وجه نقد، کالا، خدمت یا هرگونه منفعت دیگر باشد. مهم این است که این زیاده، در متن عقد قرض شرط شده باشد. در واقع، قرض دهنده مبلغی را به قرض گیرنده می دهد به شرط آنکه در زمان بازپرداخت، مبلغی بیشتر از اصل پول یا هرگونه فایده اضافی به او بازگردانده شود. مثال بارز این نوع ربا، وام های بانکی متعارف در نظام های غیر اسلامی است که در آن ها مبلغی به عنوان «سود» یا «بهره» ثابت بر اصل وام دریافت می شود، بدون آنکه وام دهنده در ریسک واقعی فعالیت اقتصادی وام گیرنده شریک باشد. در اقتصاد اسلامی، قرض الحسنه جایگزین ربای قرضی است و در آن هیچ گونه زیاده ای شرط نمی شود.

ربای معاملی

«ربای معاملی» در معاملات مبادله کالا به کالا رخ می دهد و شرایط خاصی دارد. این نوع ربا زمانی محقق می شود که دو کالای همجنس، که با کیل (پیمانه) یا وزن خرید و فروش می شوند، با یکدیگر مبادله گردند و یکی از طرفین، کالایی بیش از دیگری دریافت کند. برای مثال، اگر ۵۰ کیلو گندم مرغوب به ازای ۱۰۰ کیلو گندم نامرغوب مبادله شود، آن ۵۰ کیلو گندم اضافی، ربای معاملی محسوب می گردد. شرط اساسی در ربای معاملی «همجنس بودن» و «کیل و وزن شدن» کالاهای مورد معامله است. در صورت تفاوت در جنس کالا یا عدم کیل و وزن، ربای معاملی اتفاق نمی افتد.

ربای جاهلی و ربای حکمی

«ربای جاهلی» به ربایی اطلاق می شود که در دوران جاهلیت رایج بود و در آن، اگر بدهکار در موعد مقرر نمی توانست بدهی خود را پرداخت کند، مهلت بیشتری به او داده می شد در ازای افزایش مبلغ بدهی. این همان ربای مضاعف است که قرآن کریم به شدت آن را مذمت می کند. «ربای حکمی» نیز به مواردی گفته می شود که اگرچه ظاهراً معامله ربوی نیست، اما از نظر فقهی، حکماً در حکم رباست؛ مانند معاملاتی که با هدف فرار از ربا انجام می شوند اما روح معامله همچنان ربوی است.

مبانی تحریم ربا در اسلام

تحریم ربا از جمله احکام قطعی و غیرقابل انکار در اسلام است که مبانی آن به وضوح در قرآن کریم و سنت پیامبر (ص) و ائمه معصومین (علیهم السلام) تبیین شده است.

ربا در قرآن کریم

قرآن کریم با لحنی شدید و قاطع، ربا را تحریم کرده است. آیات مربوط به ربا به ترتیب نزول، سیر تدریجی در تحریم این پدیده را نشان می دهد:

1. سوره روم، آیه ۳۹: «وَمَا آتَیْتُمْ مِنْ رِبًا لِیَرْبُوَ فِي أَمْوَالِ النَّاسِ فَلَا یَرْبُو عِنْدَ اللَّهِ ۖ وَمَا آتَیْتُمْ مِنْ زَكَاةٍ تُرِیدُونَ وَجْهَ اللَّهِ فَأُولَٰئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ» (و آنچه از ربا می دهید تا در اموال مردم فزونی گیرد، نزد خدا فزونی نمی گیرد؛ و آنچه از زکات می دهید و رضاى خدا را می خواهید، آنان چند برابر کننده [پاداش] هستند.) این آیه ابتدا ربا را در مقابل زکات قرار داده و از عدم برکت آن نزد خداوند سخن می گوید.
2. سوره نساء، آیه ۱۶۱: «وَأَخْذِهِمُ الرِّبَا وَقَدْ نُهُوا عَنْهُ وَأَكْلِهِمْ أَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ ۚ وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ مِنْهُمْ عَذَابًا أَلِیمًا» (و [به سبب] ربا گرفتنشان با اینکه از آن نهی شده بودند، و به ناحق خوردن اموال مردم؛ و ما برای کافرانشان عذابی دردناک آماده کرده ایم.) این آیه ربا را در کنار دیگر گناهان یهود قرار داده و از نهی الهی و عذاب آن خبر می دهد.
3. سوره آل عمران، آیه ۱۳۰: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا الرِّبَا أَضْعَافًا مُضَاعَفَةً ۖ وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ» (ای کسانی که ایمان آورده اید! ربا را [با سود] چند برابر نخورید، و از خدا بترسید تا رستگار شوید.) این آیه مستقیماً مؤمنان را از ربای مضاعف نهی می کند و آن را با تقوای الهی مرتبط می سازد.
4. سوره بقره، آیات ۲۷۵-۲۸۱: این آیات اوج تحریم ربا را نشان می دهند و با شدیدترین لحن به آن می پردازند. خداوند متعال رباخواران را به کسانی تشبیه می کند که شیطان آن ها را مس کرده و در قیامت به حال دیوانگان از قبرها برمی خیزند. «الَّذِينَ یَأْكُلُونَ الرِّبَا لَا یَقُومُونَ إِلَّا كَمَا یَقُومُ الَّذِي یَتَخَبَّطُهُ الشَّیْطَانُ مِنَ الْمَسِّ ۚ ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا إِنَّمَا الْبَیْعُ مِثْلُ الرِّبَا ۗ وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَیْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا…» (کسانی که ربا می خورند، برنمی خیزند مگر مانند کسی که شیطان او را با تماس خود دیوانه کرده است. این بدان سبب است که آن ها گفتند: «معامله [نیز] مانند ربا است.» در حالی که خداوند معامله را حلال و ربا را حرام کرده است…). این آیات ربا را مایه محو برکت و صدقات را مایه رشد معرفی می کنند و حتی رباخواران را به «جنگ با خدا و رسولش» تهدید می کنند.

مفهوم «اَضعافاً مُضاعَفَة» در آیه آل عمران به معنای افزایش چندین برابری ربا است که در دوره جاهلیت رایج بود. همچنین، عبارت «یَمحَقُ اللهُ الرِّبا وَ یُربِی الصَّدَقاتِ» (خداوند ربا را نابود می کند و صدقات را فزونی می بخشد) به وضوح پیامدهای دنیوی و اخروی ربا را تبیین می نماید: نابودی برکت و ثروت از یک سو، و رشد و نمو برکت صدقات از سوی دیگر.

ربا در سنت و روایات معصومین (علیهم السلام)

در احادیث و روایات نیز به شدت از ربا نهی شده و برای رباخواران عقوبت های سختی ذکر گردیده است. پیامبر اکرم (ص) و ائمه اطهار (علیهم السلام) ربا را از گناهان کبیره شمرده و آن را با برخی از بزرگ ترین گناهان مقایسه کرده اند:

• مقایسه با زنا با محارم: از امام صادق (علیه السلام) روایت شده است: «دِرْهَمُ رِبَا أَشَدُّ عِنْدَ اللَّهِ مِنْ سَبْعِینَ زِنْیَةً بِذَاتِ مَحْرَمٍ» (یک درهم ربا نزد خداوند شدیدتر از هفتاد زنا با محارم است). این حدیث شدت قبح ربا را به اوج می رساند.
• پیامدهای اخروی: روایات بسیاری از حالت رباخواران در قیامت سخن می گویند که به حال دیوانگان یا کسانی که شکمشان پر از آتش است، برانگیخته می شوند. همچنین، لعنت خداوند و ملائکه بر رباخواران تأکید شده است.
• گناه کبیره بودن ربا: فقها با استناد به آیات و روایات متعدد، بر کبیره بودن ربا اجماع دارند. امام خمینی (ره) در تحریرالوسیله، ربا را در شمار گناهان کبیره ذکر کرده اند.

فلسفه حرمت ربا (ابعاد اقتصادی، اجتماعی، اخلاقی)

حرمت ربا در اسلام، بر مبنای حکمتی عمیق و جامع است که ابعاد مختلف اقتصادی، اجتماعی و اخلاقی را در بر می گیرد و هدف آن، برقراری عدالت و ممانعت از ظلم است.

بعد اقتصادی

ربا در بعد اقتصادی، منجر به پیامدهای مخربی می شود:

1. رکود تولید و فعالیت های مولد: رباخواری انگیزه سرمایه گذاری در فعالیت های تولیدی را از بین می برد. زیرا کسب سود بدون زحمت و ریسک از طریق ربا، جذاب تر از تلاش در بخش های مولد اقتصاد است.
2. تجمع ثروت در دست عده ای قلیل: ربا به صورت طبیعی، ثروت را از طبقات ضعیف جامعه به سوی اغنیا منتقل می کند و فاصله طبقاتی را افزایش می دهد.
3. ایجاد تورم و بحران های مالی: سیستم ربوی می تواند موجب افزایش بی رویه نقدینگی و تورم شود، زیرا پول بدون پشتوانه فعالیت واقعی تولید می شود و به چرخه اقتصادی تزریق می گردد.
4. عدم رشد واقعی اقتصاد: رشد اقتصادی که بر پایه ربا بنا شود، رشدی کاذب و ناپایدار است که فاقد ارزش افزوده حقیقی است و در بلندمدت منجر به بحران های اقتصادی می شود.

بعد اجتماعی

از منظر اجتماعی، رباخواری آسیب های جدی به پیکره جامعه وارد می کند:

1. ایجاد فاصله طبقاتی و ظلم به ضعیفان: ربا موجب می شود که فقرا برای رفع نیازهای خود مجبور به گرفتن وام های ربوی شوند و به تدریج دارایی های اندک خود را نیز از دست بدهند، در حالی که ثروتمندان بر ثروت خود می افزایند.
2. از بین رفتن روح تعاون و همبستگی اجتماعی: ربا روحیه انفاق، ایثار و کمک به همنوع را تضعیف می کند و جایگزین آن، منفعت طلبی و بهره کشی می شود.
3. تضعیف روابط انسانی: وقتی روابط مالی بر پایه ربا باشد، اعتماد و همدلی از بین می رود و جای آن را ترس، طمع و کینه توزی می گیرد.

بعد اخلاقی

ربا بر سلامت اخلاقی فرد و جامعه نیز تأثیرات منفی دارد:

1. پرورش حرص، طمع و قساوت قلب: رباخواری انسان را حریص و طمع کار می کند و موجب قساوت قلب و بی توجهی به مشکلات دیگران می شود.
2. دنیاپرستی و فراموشی ارزش های معنوی: تمرکز بر افزایش ثروت از طریق نامشروع، فرد را به سمت دنیاپرستی سوق داده و او را از ارزش های معنوی و اخروی دور می سازد.
3. نابودسازی ارزش های انسانی: ربا باعث می شود که انسان، ارزش همنوع خود را نه در انسانیت، بلکه در توانایی اش برای تولید سود ربوی ببیند.

راهکارهای جایگزین مشروع در اقتصاد اسلامی

اقتصاد اسلامی برای جلوگیری از ربا، راهکارهای مشروع و کارآمدی را ارائه داده است که هم عدالت را تأمین می کند و هم رشد اقتصادی را در پی دارد.

تبیین جایگاه و اهمیت قرض الحسنه

قرض الحسنه یکی از مهم ترین جایگزین های ربا در اسلام است. در قرض الحسنه، فرد بدون هیچ گونه چشمداشت سودی، مبلغی را به دیگری قرض می دهد تا نیاز او برطرف شود. این عمل در اسلام، فضیلت و پاداش فراوانی دارد و موجب تقویت روحیه تعاون، همبستگی و نوع دوستی در جامعه می شود. قرض الحسنه نه تنها به رفع مشکلات مالی افراد کمک می کند، بلکه به رشد اقتصادی نیز یاری می رساند زیرا پول های راکد را به چرخه فعالیت وارد می نماید.

معرفی عقود اسلامی بدون ربا

اقتصاد اسلامی مجموعه ای از عقود و قراردادهای مالی را معرفی کرده است که بر پایه عدالت، مشارکت در سود و زیان و فعالیت های مولد بنا شده اند و عاری از ربا هستند. برخی از این عقود عبارتند از:

• مضاربه: قراردادی است که در آن یک طرف سرمایه (پول) و طرف دیگر کار (تجارت) را تأمین می کند و سود حاصله طبق توافق تقسیم می شود.
• مشارکت: شراکت دو یا چند نفر در یک فعالیت اقتصادی که سرمایه و مدیریت می تواند از سوی هر دو یا یکی از طرفین باشد و سود و زیان طبق نسبت های توافقی تقسیم می گردد.
• جعاله: قراردادی که در آن یک طرف در ازای انجام کاری مشخص (جعاله)، اجرت معینی (جعل) را به طرف دیگر می پردازد.
• اجاره به شرط تملیک: قراردادی که در آن مستأجر در پایان مدت اجاره، با شرایط از پیش تعیین شده، مالک عین مستأجره می شود.
• فروش اقساطی (مرابحه): فروش کالا با قیمتی بیشتر از قیمت نقدی، به صورت اقساطی که مبلغ سود در ابتدا مشخص و مورد توافق طرفین است.

نقش بانکداری اسلامی

بانکداری اسلامی نهادی است که بر مبنای همین عقود اسلامی و پرهیز از ربا فعالیت می کند. بانک های اسلامی به جای دریافت بهره، از طریق سرمایه گذاری در فعالیت های تولیدی و خدماتی با استفاده از عقود مشارکتی و مبادلاتی، کسب سود می کنند. این نوع بانکداری تلاش دارد تا منابع مالی را به سمت بخش های واقعی اقتصاد هدایت کرده و ضمن کسب سود حلال، به توسعه اقتصادی و تحقق عدالت اجتماعی کمک نماید.

بخش دوم: رشوه (رشوه خواری)

رشوه، همچون ربا، یکی دیگر از آفت های بزرگ اجتماعی و اقتصادی است که اسلام به شدت آن را تقبیح کرده است. درک جامع این پدیده، از تعریف تا راهکارهای مبارزه با آن، برای حفظ سلامت جامعه ضروری است.

تعریف رشوه

رشوه، در تمامی ابعاد خود، نوعی فساد مالی و اخلاقی است که به نظام عدالت و شفافیت آسیب جدی می رساند.

تعریف لغوی رشوه

کلمه «رشوه» در لغت عربی از ریشه «رشا» به معنای «رسیدن به آب با طناب و دلو»، «وصول به هدف» یا «آویزان شدن» گرفته شده است. این ریشه، مفهوم وسیله ای را می رساند که شخص از طریق آن به مقصود خود می رسد. به عبارت دیگر، رشوه ابزاری است برای دستیابی به امری که شاید به صورت مشروع و قانونی قابل دستیابی نباشد یا به زمان و تلاش بیشتری نیاز داشته باشد.

تعریف اصطلاحی و فقهی رشوه

در اصطلاح فقهی و حقوقی، رشوه به «مالی که برای باطل کردن حق یا اثبات باطل یا انجام کاری که شایستگی انجام آن را ندارد یا تسریع در کاری که موظف به انجام آن است، به قاضی یا مسئول دولتی یا هر شخص دیگری که دارای قدرت تصمیم گیری یا تأثیرگذاری است، داده می شود»، اطلاق می گردد. مهم این است که هدف از پرداخت رشوه، کسب نفع نامشروع، نادیده گرفتن قانون، تغییر مسیر عدالت یا سوءاستفاده از جایگاه و مقام باشد.

رشوه، پرداخت مالی برای دستیابی به نفع نامشروع، تضییع حق، اثبات باطل یا تسریع و تسهیل امور اداری به شیوه ای غیرقانونی است که منجر به فساد و بی عدالتی می شود.

تفاوت رشوه با هدیه، انعام، اجرت کار و کمیسیون های مشروع

تشخیص تفاوت رشوه با هدیه، انعام و اجرت کار مشروع بسیار مهم است:

• هدیه: هدیه مالی است که بدون هیچ چشمداشتی و از روی علاقه و دوستی و بدون اینکه صاحب منصب در موقعیت خاصی باشد، به دیگری داده می شود. اگر هدیه به قصد تأثیرگذاری بر تصمیم یا عملکرد مسئول داده شود، به رشوه تبدیل می گردد.
• انعام: انعام معمولاً پس از انجام کار و به عنوان قدردانی بابت خدمات عادی و قانونی که فرد موظف به انجام آن بوده، داده می شود و هدف آن تغییر تصمیم یا عملکرد نیست. با این حال، در بسیاری از جوامع اسلامی، دریافت هرگونه انعام توسط کارمندان دولتی ممنوع است تا راه بر رشوه بسته شود.
• اجرت کار: اجرت، مبلغی است که در ازای انجام یک کار مشخص و قانونی، طبق قرارداد یا عرف، پرداخت می شود.
• کمیسیون های مشروع: کمیسیون ها مبالغی هستند که در ازای خدمات واسطه گری مشروع و قانونی (مانند فروشنده کالا یا معرفی مشتری) پرداخت می شوند و شفاف و از پیش توافق شده اند.

مرز بین این موارد و رشوه، نیت پرداخت کننده و دریافت کننده و تأثیری است که این پرداخت بر مسیر عدالت، قانون و عملکرد وظیفه ای فرد مسئول می گذارد.

انواع رشوه و مصادیق آن در جامعه امروز

رشوه می تواند در اشکال مختلف و در بخش های گوناگون جامعه ظاهر شود:

رشوه در قضاوت

مورد اصلی و مورد تأکید شدید تحریم در فقه، رشوه به قاضی است. پرداخت مال به قاضی برای صدور حکم به نفع یکی از طرفین، چه حق باشد و چه باطل، به شدت حرام و از گناهان کبیره است. این نوع رشوه، اساس عدالت را متزلزل کرده و حقوق مردم را تضییع می کند. مثال آن، پرداخت وجه یا امتیازی به قاضی برای تبرئه مجرم یا محکوم کردن بی گناه است.

رشوه در امور اداری و دولتی

رشوه در این بخش، بسیار گسترده و رایج است. شامل پرداخت مالی به کارمندان و مدیران دولتی برای:

• تسریع در انجام کاری قانونی که جزو وظایف آن هاست.
• دور زدن قوانین و مقررات برای اخذ مجوز یا امتیاز.
• اخذ مجوزهای غیرقانونی یا تسهیلاتی که فرد مستحق آن نیست.
• کتمان تخلفات و نقص ها.

مثال آن، پرداخت وجه به کارمند برای ثبت سریع تر یک درخواست یا دریافت یک مجوز بدون طی مراحل قانونی است.

رشوه در معاملات تجاری

رشوه در این حوزه شامل مواردی است که برای عقد قراردادهای تجاری، گرفتن سهم بیشتر در مناقصات و مزایده ها، یا ترجیح دادن یک شرکت یا محصول خاص، به مدیران، کارشناسان یا واسطه ها پرداخت می شود. این نوع رشوه به شفافیت بازار و رقابت سالم آسیب می زند و موجب انحصار و ناکارآمدی می شود.

مصادیق پنهان و پوشیده رشوه

گاهی رشوه در قالب های ظاهراً بی ضرر و پنهان ارائه می شود تا از دید قانون و افکار عمومی پنهان بماند:

• هدایای خاص و غیرمتعارف: هدایای گران قیمت یا مکرر به مسئولین که با هدف ایجاد وابستگی و تأثیرگذاری بر تصمیمات آن ها داده می شود.
• پذیرایی های غیرمتعارف و مسافرت های لوکس: دعوت از مسئولین به سفرهای خارجی یا مهمانی های مجلل با هدف جلب رضایت و نفوذ.
• امتیازات غیرقانونی: ارائه سهام شرکت، استخدام بستگان در موقعیت های خاص، یا تخفیف های بسیار زیاد در خرید کالا و خدمات.
• پرداخت تحت عنوان کمیسیون یا حق الزحمه: در حالی که ماهیت واقعی آن، رشوه برای پیشبرد اهداف نامشروع است.

مبانی تحریم رشوه در اسلام

تحریم رشوه نیز مانند ربا، ریشه های قرآنی و روایی محکمی دارد و از ارکان نظام اخلاقی و حقوقی اسلام است.

رشوه در قرآن کریم

قرآن کریم به صورت مستقیم و غیرمستقیم به تحریم رشوه اشاره کرده است. یکی از مهم ترین آیات در این زمینه، آیه ۱۸۸ سوره بقره است:

«وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَیْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ وَتُدْلُوا بِهَا إِلَى الْحُكَّامِ لِتَأْكُلُوا فَرِیقًا مِنْ أَمْوَالِ النَّاسِ بِالْإِثْمِ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ» (و اموالتان را در میان خود به باطل مخورید و آن را به سوی حاکمان [و قاضیان] نیندازید تا بخشی از اموال مردم را به گناه بخورید، در حالی که خود می دانید.)

این آیه به وضوح رشوه دادن به حاکمان و قاضیان را برای دستیابی به اموال مردم به ناحق، تحریم می کند. مفسران معتقدند که تُدْلُوا بِها إِلَى الْحُكّامِ به معنای رشوه دادن به قاضی است تا او با حکم ظالمانه، مال دیگری را به نفع رشوه دهنده مصادره کند. این آیه، رشوه را مصداق بارز اکل مال به باطل می داند که نتیجه آن تضییع حقوق و گسترش فساد است.

رشوه در سنت و روایات معصومین (علیهم السلام)

روایات متعددی از پیامبر اکرم (ص) و ائمه اطهار (علیهم السلام) بر حرمت شدید رشوه تأکید دارند و برای رشوه دهنده، رشوه گیرنده و حتی واسطه آن، عقوبت های شدیدی ذکر کرده اند:

• لعن رشوه دهنده، گیرنده و واسطه: پیامبر اکرم (ص) فرمودند: «لَعَنَ اللَّهُ الرَّاشِي وَ الْمُرْتَشِي وَ الرَّائِشَ» (خداوند رشوه دهنده و رشوه گیرنده و واسطه میان آن دو را لعنت کرده است.) این حدیث نشان دهنده شدت قبح رشوه و فراگیر بودن حرمت آن برای تمامی عوامل درگیر در این عمل است.
• کفر و شرک بودن رشوه خواری: از امام باقر و امام صادق (علیهما السلام) نقل شده است که کشیده شدن پای رشوه در میدان صدور حکم، کفر به خدای بزرگ و رسول اوست. همچنین، امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) فرموده اند: «كُلُّ وَالٍ اِرْتَشَى فَهُوَ مُشْرِكٌ» (هر والی که رشوه بگیرد، مشرک است.) این تعابیر، بیانگر اوج زشتی و بزرگی گناه رشوه خواری است.
• سیره ائمه معصومین (علیهم السلام): ائمه اطهار (علیهم السلام) در عمل نیز با هرگونه فساد و رشوه به شدت برخورد می کردند. داستان مشهور برخورد امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) با برادرش عقیل و آهن تفتیده، نمادی از قاطعیت آن حضرت در برابر مفاسد اقتصادی و رعایت دقیق عدالت است. در این ماجرا، حضرت به صراحت هرگونه سوءاستفاده از جایگاه برای کسب منافع نامشروع را مردود دانستند.
• گناه کبیره بودن رشوه: با استناد به روایات فوق که رشوه را هم سنگ کفر و شرک می دانند و برای آن لعن الهی را ذکر می کنند، فقها رشوه را نیز در شمار گناهان کبیره محسوب می کنند.

فلسفه حرمت رشوه (ابعاد اجتماعی، اداری، اخلاقی)

حرمت رشوه نیز مانند ربا، دارای حکمت ها و دلایل عمیقی در ابعاد مختلف است که هدف آن حفظ سلامت و عدالت جامعه است.

بعد اجتماعی

رشوه در بعد اجتماعی، موجب پیامدهای بسیار مخربی می شود:

1. نابودی عدالت و سلب اعتماد عمومی: رشوه، اساس عدالت را از بین می برد. وقتی حق با پرداخت پول خرید و فروش شود، هیچ تضمینی برای احقاق حقوق واقعی مردم وجود ندارد و اعتماد عمومی به نظام قضایی و اداری به کلی از بین می رود.
2. ایجاد هرج و مرج و بی عدالتی: رشوه موجب می شود که افراد بدون شایستگی، به مناصب و امتیازات دست یابند و شایستگان از حقوق خود محروم شوند، که این امر به هرج و مرج و بی نظمی اجتماعی منجر می شود.
3. پایمال شدن حقوق مستضعفان: رشوه معمولاً به نفع افراد قدرتمند و ثروتمند تمام می شود و حقوق طبقات ضعیف و بی بضاعت را که توان پرداخت رشوه ندارند، پایمال می کند.

بعد اداری

رشوه در نظام اداری و دولتی، منجر به فساد سیستماتیک و ناکارآمدی می شود:

1. فساد سیستماتیک و رانت خواری: رشوه به تدریج یک سیستم اداری را فاسد می کند، زیرا کارمندان و مدیران به جای انجام وظیفه، به دنبال کسب منافع نامشروع می روند و رانت خواری را گسترش می دهند.
2. کاهش کارایی و بی مسئولیتی: وقتی کارها با رشوه پیش می رود، انگیزه برای انجام صحیح و به موقع وظایف از بین می رود و کارایی نظام اداری به شدت کاهش می یابد.
3. تخریب اصول حاکمیت قانون: رشوه، قانون را بی اعتبار می کند و این پیام را منتقل می کند که با پرداخت پول می توان قوانین را دور زد یا از اجرای آن ها جلوگیری کرد.

بعد اخلاقی

از نظر اخلاقی، رشوه خواری تأثیرات بسیار منفی بر افراد و جامعه دارد:

1. از بین رفتن تقوا و دینداری: ارتکاب رشوه خواری، ایمان و تقوای افراد را تضعیف کرده و آن ها را به سمت بی بندوباری اخلاقی سوق می دهد.
2. پرورش روحیه منفعت طلبی و سوءاستفاده: رشوه، انسان را منفعت طلب بار می آورد و به او می آموزد که می تواند از جایگاه و مقام خود برای کسب منافع شخصی سوءاستفاده کند.
3. فروپاشی ارزش های اخلاقی: در جامعه ای که رشوه رواج دارد، صداقت، امانت داری، عدالت و سایر ارزش های اخلاقی از بین می رود.

راهکارهای مبارزه با رشوه

مبارزه با رشوه نیازمند یک رویکرد جامع و چندجانبه است که هم شامل اقدامات پیشگیرانه و هم مقابله ای باشد.

تقویت نظارت، شفافیت و پاسخگویی

نظارت مستمر و مؤثر بر عملکرد سازمان ها و کارکنان، یکی از مهم ترین راه های مبارزه با رشوه است. ایجاد سازوکارهای شفاف در فرآیندهای اداری، دسترسی عمومی به اطلاعات (به جز موارد محرمانه)، و افزایش پاسخگویی مسئولان در برابر مردم و نهادهای نظارتی، می تواند مانع بزرگی در برابر رشوه خواری باشد.

آموزش و فرهنگ سازی اسلامی

آگاهی بخشی درباره حرمت شدید رشوه در اسلام و پیامدهای منفی آن بر فرد و جامعه، از طریق آموزش های دینی، رسانه ها، و نظام آموزشی، می تواند نقش بسزایی در ایجاد فرهنگ ضد رشوه ایفا کند. تبیین فلسفه حرمت رشوه و تأکید بر ارزش های اخلاقی مانند امانت داری و عدالت، در تقویت وجدان عمومی مؤثر است.

اجرای قاطع قانون و مجازات های بازدارنده

اعمال قوانین سختگیرانه و اجرای قاطع مجازات ها برای رشوه دهنده و رشوه گیرنده، از عوامل بازدارنده مهم است. ضعف در اجرای قانون و عدم مجازات متناسب با جرم، می تواند موجب گستاخی مفسدین شود. قوانین باید به گونه ای باشند که تمامی مصادیق رشوه، از آشکار تا پنهان را در بر گیرند.

بهبود معیشت و کرامت کارکنان

یکی از ریشه های رشوه خواری، مشکلات معیشتی کارکنان و عدم تأمین نیازهای اولیه آن هاست. بهبود وضعیت معیشتی، پرداخت حقوق و مزایای مکفی، و حفظ کرامت انسانی کارکنان، می تواند از انگیزه افراد برای ارتکاب رشوه بکاهد. فردی که از نظر مالی تأمین باشد و احساس عزت نفس کند، کمتر به سوی فساد کشیده می شود.

بخش سوم: مقایسه و تحلیل ربا و رشوه

با وجود تفاوت های ماهیتی، ربا و رشوه هر دو از بزرگ ترین گناهان در اسلام محسوب می شوند و به یک اندازه به سلامت مالی و اخلاقی جامعه آسیب می رسانند. درک شباهت ها و تفاوت های آن ها، در شناخت جامع تر مفاسد اقتصادی و اخلاقی مؤثر است.

شباهت های ربا و رشوه

ربا و رشوه، با وجود تفاوت های ظاهری، دارای نقاط اشتراک اساسی هستند که آن ها را در زمره گناهان کبیره و مفاسد اجتماعی قرار می دهد.

هر دو از مصادیق بارز اکل مال به باطل هستند

مهم ترین شباهت ربا و رشوه، قرار گرفتن هر دو در ذیل مفهوم گسترده «اکل مال به باطل» است. به معنای خوردن و تصرف کردن مال دیگری به ناحق و بدون مجوز شرعی و قانونی. در ربا، مال بدون هیچ گونه فعالیت مولد و فقط به دلیل گذشت زمان یا صرفاً بابت وام، به صورت ناعادلانه افزایش می یابد؛ و در رشوه، مال با هدف تضییع حقوق، دور زدن قانون یا دستیابی به منافع نامشروع، پرداخت و دریافت می شود. در هر دو مورد، انتقالی غیر مشروع و غیر قانونی در اموال رخ می دهد.

هر دو دارای حرمت شدید و از گناهان کبیره محسوب می شوند

بر اساس آیات قرآن کریم و روایات معصومین (علیهم السلام)، هم ربا و هم رشوه از گناهان کبیره اند که برای مرتکبین آن ها، وعید عذاب و لعن الهی داده شده است. شدت تحریم این دو، به اندازه ای است که در برخی روایات، رباخواری از هفتاد زنای با محارم بدتر شمرده شده و رشوه گرفتن همسنگ شرک به خدا دانسته شده است. این نشان از جایگاه بسیار زشت و ناپسند این دو عمل در دیدگاه اسلام دارد.

هر دو باعث فساد گسترده در ابعاد اقتصادی، اجتماعی و اخلاقی جامعه می شوند

پیامدهای ربا و رشوه فراتر از فرد، به کل جامعه سرایت می کند. ربا با ایجاد رکود، تورم و تجمع ثروت، نظام اقتصادی را فاسد می کند. رشوه نیز با از بین بردن عدالت، سلب اعتماد عمومی و تضعیف حاکمیت قانون، نظام اجتماعی و اداری را به فساد می کشاند. هر دو پدیده به صورت مشترک روحیه حرص، طمع و منفعت طلبی را تقویت کرده و به تباهی ارزش های اخلاقی منجر می شوند.

هر دو باعث سلب برکت از اموال و زندگی می گردند

در آموزه های اسلامی، برکت الهی نقش مهمی در پایداری و رشد حقیقی اموال و زندگی دارد. هم ربا و هم رشوه، اگرچه ممکن است در ظاهر منجر به افزایش ثروت شوند، اما در باطن، موجب سلب برکت از اموال و زندگی فرد می گردند. قرآن می فرماید: «یَمحَقُ اللهُ الرِّبا وَ یُربِی الصَّدَقاتِ» (خداوند ربا را نابود می کند و صدقات را فزونی می بخشد). این سلب برکت در رشوه نیز صادق است، زیرا مالی که از راه رشوه به دست می آید، در نهایت به نفع شخص تمام نخواهد شد و آسایش و آرامش را از او سلب می کند.

تفاوت های ربا و رشوه

با وجود شباهت ها، ربا و رشوه از نظر ماهیت، طرفین درگیر و اهدافشان تفاوت های کلیدی دارند.

تفاوت در ماهیت عمل

• ربا: ماهیت ربا، «زیاده در قرض یا معامله» است. یعنی افزایش نامشروع و بدون توجیه بر اصل مال در هنگام بازپرداخت قرض یا مبادله دو کالای همجنس با مقدار نامساوی. ربا اساساً با مبادلات مالی و کالایی سر و کار دارد.
• رشوه: ماهیت رشوه، «پرداخت مالی برای تغییر مسیر حق و باطل، تسریع امور، دور زدن قانون یا دستیابی به نفع نامشروع از طریق سوءاستفاده از قدرت و موقعیت» است. رشوه اساساً با فرآیندهای اداری، قضایی و تصمیم گیری مرتبط است.

تفاوت در طرفین

• ربا: در ربا، معمولاً دو طرف اصلی وجود دارند: قرض دهنده و قرض گیرنده (در ربای قرضی) یا دو طرف معامله (در ربای معاملی).
• رشوه: در رشوه، حداقل سه طرف درگیر هستند: «راشی» (رشوه دهنده)، «مرتشی» (رشوه گیرنده) و گاهی «رائش» (واسطه بین رشوه دهنده و گیرنده). علاوه بر این ها، معمولاً یک «طرف سوم متضرر» (مانند فردی که حقش پایمال می شود یا جامعه ای که از فساد آسیب می بیند) نیز وجود دارد.

تفاوت در هدف

• ربا: هدف اصلی ربا، «کسب سود نامشروع و بدون زحمت از سرمایه» است. رباخوار به دنبال افزایش ثروت خود از طریق بهره کشی از نیاز مالی دیگران است.
• رشوه: هدف اصلی رشوه، «دستیابی به نفع نامشروع، فرار از قانون، یا تباه کردن یک نظام و حق» است. رشوه دهنده به دنبال تسهیل امور خود یا تضییع حقوق دیگران از طریق فساد اداری یا قضایی است.

بررسی گناه کبیره بودن ربا و رشوه

اسلام گناهان را به دو دسته صغیره (کوچک) و کبیره (بزرگ) تقسیم می کند که هر کدام احکام خاص خود را دارند. بررسی جایگاه ربا و رشوه در این تقسیم بندی حائز اهمیت است.

تعریف دقیق گناه کبیره و معیارهای آن

فقها و علمای اخلاق برای گناه کبیره معیارهایی را ذکر کرده اند که مهم ترین آن ها عبارتند از:

• هر گناهی که در قرآن یا سنت برای آن وعده آتش جهنم داده شده باشد.
• هر گناهی که در قرآن یا سنت به عنوان «کبیره» معرفی شده باشد.
• هر گناهی که بزرگ تر از گناهان کبیره دیگر شمرده شده باشد.
• هر گناهی که فاعل آن، مورد لعن و عذاب قرار گیرد.
• هر گناهی که مورد نهی شدید و قاطع الهی قرار گرفته باشد.

امام صادق (علیه السلام) در روایتی فرموده اند: «کبائر گناهانی است که خداوند برای آن ها آتش جهنم را واجب کرده است.»

ادله صریح و اجماع فقها بر کبیره بودن ربا

با توجه به معیارهای فوق، ربا به طور قطعی از گناهان کبیره محسوب می شود. ادله این امر عبارتند از:

• وعده عذاب شدید در قرآن: آیات سوره بقره، رباخواران را به کسانی تشبیه می کند که شیطان آن ها را مس کرده و به جنگ با خدا و رسولش می پردازند، و برایشان آتش جهنم وعده داده شده است.
• لعن و نفرین در روایات: روایات بسیاری رباخواران را مورد لعن و نفرین خداوند و معصومین (علیهم السلام) قرار داده اند.
• مقایسه با بزرگ ترین گناهان: مقایسه ربا با زنا با محارم در روایات، نشان از شدت قبح آن دارد.
• اجماع فقها: تمامی فقهای شیعه و سنی بر کبیره بودن ربا اجماع دارند و در کتب فقهی، ربا را در شمار گناهان کبیره ذکر کرده اند.

برخی روایات نیز کبیره بودن ربا را با قید بعد از بینه (بعد از دانستن حرمت) آورده اند، به این معنا که مسلمانی که با آگاهی از حرمت ربا آن را مرتکب شود، گناه کبیره انجام داده است.

ادله و استدلال های فقهی بر کبیره بودن رشوه

رشوه نیز بر اساس ادله متعددی از گناهان کبیره محسوب می شود، هرچند که ممکن است صراحت تعبیر «کبیره» درباره آن به اندازه ربا نباشد. ادله کبیره بودن رشوه عبارتند از:

• لعن الهی در روایات: حدیث نبوی که رشوه دهنده، رشوه گیرنده و واسطه را مورد لعن قرار می دهد، نشان دهنده عظمت گناه است.
• همسنگ دانستن با کفر و شرک: روایات امام باقر، امام صادق و امیرالمؤمنین (علیهم السلام) که رشوه را همسنگ کفر و شرک می دانند، قوی ترین دلیل بر کبیره بودن آن است. در فقه اسلامی، شرک به خدا از بزرگ ترین گناهان کبیره است.
• آیه اکل مال به باطل: قرار گرفتن رشوه در ذیل «اکل مال به باطل» که در قرآن به شدت از آن نهی شده، نیز دلالت بر بزرگی این گناه دارد.

با کنار هم قرار دادن این روایات و استدلال های فقهی، می توان نتیجه گرفت که رشوه خواری نیز به یقین از گناهان کبیره محسوب می شود و آثار مخرب اخروی آن کم از ربا نیست.

مقایسه شدت و قبح این دو گناه (بر اساس روایات)

بر اساس روایات، هر دو گناه ربا و رشوه دارای قبح و شدت بسیار بالایی هستند. اما در برخی روایات، شدت رباخواری با تعابیری همچون «بدتر از هفتاد زنای با محارم» به اوج می رسد که نشان دهنده وخامت خاص این گناه در نزد خداوند است. این مقایسه ممکن است به این دلیل باشد که ربا به صورت مستقیم و دائمی به استثمار طبقات ضعیف جامعه می پردازد و ساختار اقتصادی را فاسد می کند. اما در مورد رشوه نیز، همسنگ دانستن آن با کفر و شرک، نشان دهنده این است که هر دو گناه به شدت خطرناک و ویرانگر هستند و مرتکب آن ها در معرض خشم و عذاب الهی قرار می گیرد. هر دو پدیده نه تنها رابطه فرد با خدا را تیره می کنند، بلکه ستون های عدالت و اخلاق در جامعه را نیز فرو می ریزند.

نتیجه گیری: لزوم حرکت به سوی جامعه ای عادلانه و عاری از ربا و رشوه

تحقیق جامع پیرامون ربا و رشوه از دیدگاه اسلام، به وضوح نشان می دهد که این دو پدیده شوم، هرچند از نظر ماهیت دارای تفاوت هایی هستند، اما در پیامدها و حرمت شرعی، بسیار شبیه به یکدیگر و از گناهان کبیره محسوب می شوند. هر دو مصداق بارز «اکل مال به باطل» هستند و پیامدهای ویرانگری در ابعاد اقتصادی، اجتماعی و اخلاقی جامعه به دنبال دارند.

ربا با ایجاد رکود تولید، تمرکز ثروت، و از بین بردن روح تعاون، به پیکره اقتصادی جامعه ضربه می زند. رشوه نیز با نابودی عدالت، سلب اعتماد عمومی، و فساد سیستماتیک در نظام اداری و قضایی، به بنیادهای اجتماعی آسیب جدی وارد می کند. هر دو، انسان را به سمت حرص، طمع و دنیاپرستی سوق داده و ارزش های والای انسانی و معنوی را تضعیف می نمایند.

لذا، مبارزه با این دو آفت، وظیفه ای همگانی و حیاتی است که هم بر دوش افراد و هم بر عهده نهادها و دولت ها قرار دارد. افراد با آگاهی و تقوای الهی، دوری از شبهات، و تمسک به راهکارهای مشروع اقتصادی مانند قرض الحسنه و عقود اسلامی، می توانند از ارتکاب این گناهان اجتناب ورزند. دولت ها و نهادها نیز باید با تقویت نظارت، افزایش شفافیت، اجرای قاطع قوانین، و فرهنگ سازی مستمر، زمینه های بروز ربا و رشوه را از بین ببرند و به بهبود معیشت و کرامت کارکنان اهتمام ورزند.

در نهایت، تحقق جامعه ای عادلانه، پویا و با فضیلت، مستلزم ریشه کن کردن هرگونه فساد مالی و اخلاقی، به ویژه ربا و رشوه است. با عمل به احکام نورانی اسلام و الهام گرفتن از سیره معصومین (علیهم السلام)، می توان به سوی ساختن جامعه ای گام برداشت که در آن، عدالت و تقوا، اساس تمامی تعاملات انسانی و اقتصادی باشد.

منابع و مآخذ

• قرآن کریم
• نهج البلاغه
• کتب حدیثی معتبر (مانند کافی، وسائل الشیعه، من لا یحضره الفقیه)
• کتب تفسیری (مانند المیزان، مجمع البیان، نمونه)
• کتب فقهی و اقتصاد اسلامی (مانند مکاسب شیخ انصاری، جامع الشتات، اقتصادنا شهید صدر)
• مقالات و پژوهش های علمی مرتبط در حوزه فقه و اقتصاد اسلامی