ماده قانونی مربوط به تهدید

جرم تهدید، به عنوان یکی از جرایم علیه آسایش عمومی و امنیت روانی افراد، در جامعه دارای اهمیت بالایی است و قانونگذار در ماده 669 قانون مجازات اسلامی (بخش تعزیرات) به صورت صریح به آن پرداخته است. این ماده قانونی با هدف حفظ آرامش و امنیت روانی افراد، هرگونه تهدید به ضررهای جانی، مالی، شرافتی و افشای اسرار را جرم انگاری کرده و برای مرتکبان آن مجازات هایی در نظر گرفته است.

تهدید کردن افراد به طرق مختلف و با اهداف گوناگون، سابقه ای دیرینه در روابط انسانی دارد. با گسترش جوامع و پیچیدگی های آن، قانونگذار ضرورت دید تا برای حفظ نظم و امنیت اجتماعی، اقدام به جرم انگاری این فعل نماید.

ماده 669 قانون مجازات اسلامی، مصوب 1375 (با اصلاحات بعدی)، مبنای اصلی رسیدگی به جرم تهدید در ایران است. این ماده، دامنه وسیعی از رفتارهای تهدیدآمیز را شامل می شود و نه تنها تهدیدات مستقیم و صریح، بلکه حتی تهدیداتی که به صورت ضمنی و تلویحی صورت می گیرد را نیز تحت پوشش قرار می دهد. درک صحیح این ماده و ابعاد آن برای عموم مردم، دانشجویان حقوق، وکلا و پژوهشگران از اهمیت بالایی برخوردار است، چرا که می تواند به حفظ حقوق فردی و کاهش آسیب های اجتماعی کمک شایانی کند. در این مقاله، به بررسی جامع ماده 669 قانون مجازات اسلامی، ارکان تشکیل دهنده جرم تهدید، مجازات های مقرر، و تفاوت آن با جرایم مشابه خواهیم پرداخت. همچنین، نکات کاربردی و رویه های قضایی مرتبط با این جرم را مورد تجزیه و تحلیل قرار خواهیم داد.

تعریف و مفهوم حقوقی جرم تهدید

جرم تهدید، در زمره جرایم علیه اشخاص قرار می گیرد و هدف اصلی آن، حمایت از آزادی اراده و امنیت روانی افراد در جامعه است. تهدید به معنای ایجاد ترس و بیم در دیگری نسبت به وقوع یک امر نامشروع و ناخوشایند در آینده است. از منظر حقوق جزا، هر عملی که به نحوی موجب رعب و وحشت در مخاطب شود و او را از انجام یا عدم انجام کاری منصرف کند، می تواند در دایره تهدید قرار گیرد، مشروط بر آنکه شرایط قانونی لازم برای تحقق جرم را دارا باشد.

بر خلاف برخی جرایم که مستقیماً به جسم یا مال افراد آسیب می رسانند، جرم تهدید در ابتدا، سلامت روانی و آزادی تصمیم گیری بزه دیده را هدف قرار می دهد. ترس از وقوع یک اتفاق ناگوار در آینده که توسط تهدیدکننده وعده داده شده، می تواند زندگی طبیعی فرد را مختل کند و او را تحت فشار روانی قرار دهد. قانونگذار با جرم انگاری تهدید، به دنبال آن است که فضای امن و آرامی را برای آحاد جامعه فراهم آورد تا افراد بتوانند بدون واهمه از آسیب های احتمالی، به زندگی روزمره و فعالیت های اجتماعی خود ادامه دهند.

جرم تهدید، ماهیتی نسبتاً مطلق دارد؛ به این معنا که حتی اگر تهدیدشونده واقعاً نترسد یا تهدیدکننده قصد واقعی برای اجرای تهدید خود را نداشته باشد، نفس فعل تهدیدآمیز و رسیدن آن به مخاطب، می تواند موجب تحقق جرم شود. نکته کلیدی در این تعریف، نامشروع بودن عملی است که تهدید به انجام آن می شود. تهدید به انجام یک عمل قانونی (مانند شکایت کردن از فردی که جرمی مرتکب شده)، نمی تواند مصداق جرم تهدید باشد، چرا که این عمل خود از حمایت قانون برخوردار است و نامشروع تلقی نمی شود.

متن کامل و تحلیل ماده 669 قانون مجازات اسلامی (بخش تعزیرات)

ماده 669 قانون مجازات اسلامی (بخش تعزیرات و مجازات های بازدارنده) به شرح زیر است:

«هرگاه کسی دیگری را به هر نحو تهدید به قتل یا ضررهای نفسی یا شرفی یا مالی و یا به افشاء سری نسبت به خود یا بستگان او نماید، اعم از این که به این واسطه تقاضای وجه یا مال یا تقاضای انجام امر یا ترک فعلی را نموده یا ننموده باشد به مجازات شلاق تا (74) ضربه یا زندان از یک ماه تا یک سال محکوم خواهد شد.» (اصلاحی 1399/02/23)

این ماده پس از اصلاحات سال 1399 و در راستای «قانون کاهش مجازات حبس تعزیری»، با تغییراتی در حداقل و حداکثر مجازات حبس مواجه شده است. پیش از این، مجازات حبس از دو ماه تا دو سال بود که با تصویب این قانون، به حداقل یک ماه و حداکثر یک سال کاهش یافت.

تفسیر جزء به جزء عبارات کلیدی ماده 669

برای درک کامل ابعاد جرم تهدید، لازم است به تفسیر عبارات کلیدی مندرج در ماده 669 بپردازیم:

هرگاه کسی دیگری را

این عبارت نشان دهنده گستره شمول ماده است. کسی به معنای هر شخص حقیقی است که مرتکب فعل تهدید می شود. دیگری نیز به معنای هر شخص حقیقی است که مورد تهدید قرار می گیرد. در برخی موارد و با استناد به ماده 588 قانون تجارت، این ماده می تواند نسبت به اشخاص حقوقی نیز اعمال شود، خصوصاً در مواردی که تهدید منجر به اضرار به اعتبار یا حیثیت یک شرکت شود، اگرچه اصالت این جرم، حمایت از اشخاص حقیقی است.

به هر نحو

این واژه حاکی از گستردگی ابزارها و روش های تهدید است. قانونگذار به عمد ابزار خاصی را ذکر نکرده تا تمامی اشکال تهدید را پوشش دهد. این شمول، شامل موارد زیر می شود:

• تهدید لفظی: گفتن صریح جملات تهدیدآمیز.
• تهدید کتبی: نوشتن نامه، دست نوشته، یا هر متن مکتوب دیگر حاوی تهدید.
• تهدید رفتاری: انجام اعمالی که به صورت غیرکلامی اما با هدف ایجاد ترس و رعب صورت می گیرد (مثلاً نشان دادن سلاح، حرکات بدنی تهدیدآمیز).
• تهدید تلفنی و پیامکی: ارسال پیامک، تماس تلفنی یا ارسال پیام صوتی با محتوای تهدیدآمیز.
• تهدید در فضای مجازی و شبکه های اجتماعی: انتشار مطالب تهدیدآمیز در پلتفرم هایی مانند واتساپ، تلگرام، اینستاگرام، توییتر و… که به اطلاع مخاطب برسد.
• تهدید ایمیلی: ارسال ایمیل های حاوی مضامین تهدیدآمیز.

تهدید به قتل

این عبارت صریح ترین و جدی ترین نوع تهدید است که به معنای تهدید به سلب حیات از شخص تهدیدشونده یا بستگان او می باشد. این نوع تهدید به دلیل اهمیت حق حیات، از حساسیت بالایی برخوردار است.

ضررهای نفسی

شامل هرگونه آسیب غیرکشنده به جسم یا روان فرد است. این آسیب ها می توانند شامل جراحات بدنی، بیماری های مختلف، یا حتی آسیب های روانی و روحی باشند که سلامت جسمی یا روانی فرد را به خطر می اندازند. مثلاً تهدید به نقص عضو، ضرب و جرح، یا ایجاد بیماری.

ضررهای شرفی

این بخش از ماده به تهدیداتی اشاره دارد که حیثیت، آبرو، اعتبار اجتماعی و شرافت فرد را هدف قرار می دهد. مواردی مانند تهدید به افشای اطلاعات خصوصی (به غیر از اسرار که در بخش بعدی می آید)، اتهام زنی، هتک حرمت و آبروریزی که موجب بی اعتباری فرد در جامعه می شود، در این دسته قرار می گیرد.

ضررهای مالی

این نوع تهدید به آسیب رساندن به اموال یا منافع اقتصادی فرد است. مثال های آن شامل تهدید به تخریب اموال، ورشکستگی، ضرر رساندن به کسب و کار، یا سلب مالکیت غیرقانونی است.

افشاء سری نسبت به خود یا بستگان او

مفهوم سر یا راز در اینجا، اطلاعاتی است که شخص مایل به افشای آن نیست و افشای آن می تواند به وی یا بستگانش ضرر برساند. این اطلاعات باید معین و مشخص باشند و افشای آنها نامشروع تلقی شود. بستگان نیز شامل هر فردی است که با تهدیدشونده دارای رابطه خویشاوندی نسبی یا سببی است.

اعم از این که به این و اسطه تقاضای و جه یا مال یا تقاضای انجام امر یا ترک فعلی را نموده یا ننموده باشد

این بخش، ماهیت مطلق بودن جرم تهدید را روشن می سازد. به این معنی که برای تحقق جرم تهدید، نیازی نیست که تهدیدکننده حتماً درخواستی از تهدیدشونده داشته باشد یا آن درخواست محقق شود. صرف انجام فعل تهدیدآمیز با نیت ترساندن، برای تحقق جرم کافی است. حتی اگر تهدیدشونده نترسد یا تهدیدکننده هرگز قصد اجرای تهدید را نداشته باشد، نفس عمل تهدید جرم است.

به مجازات شلاق تا (74) ضَربه یا زندان از یک ماه تا یک سال محکوم خواهد شد

این بخش به مجازات های پیش بینی شده برای جرم تهدید اشاره دارد. مجازات ها به صورت یا آمده اند، بدین معنی که قاضی مختار است یکی از دو مجازات شلاق تعزیری (حداکثر 74 ضربه) یا حبس تعزیری (از یک ماه تا یک سال) را تعیین کند. انتخاب نوع و میزان مجازات به عوامل مختلفی از جمله شدت تهدید، وضعیت روانی و اجتماعی مجرم، سوابق کیفری او و اوضاع و احوال پرونده بستگی دارد. لازم به ذکر است که با توجه به قانون کاهش مجازات حبس تعزیری (مصوب 1399)، حداقل و حداکثر مجازات حبس پیش بینی شده برای این جرم کاهش یافته است.

قانون کاهش مجازات حبس تعزیری تأثیر مهمی بر مجازات های مقرر در این ماده داشته است. پیش از این قانون، حداقل مجازات حبس برای جرم تهدید، دو ماه و حداکثر دو سال بود که اکنون به یک ماه تا یک سال کاهش یافته است. این کاهش مجازات، با رویکرد حبس زدایی و با هدف جلوگیری از پر شدن زندان ها و فرصت دادن به مجرمان برای اصلاح، صورت گرفته است.

ارکان تشکیل دهنده جرم تهدید (تحلیل حقوقی)

برای اینکه یک عمل در نظام حقوقی ایران به عنوان جرم تلقی شود و قابلیت پیگرد قانونی داشته باشد، باید دارای سه رکن اساسی باشد: رکن قانونی، رکن مادی و رکن معنوی. جرم تهدید نیز از این قاعده مستثنی نیست.

1. رکن قانونی

رکن قانونی جرم تهدید، به صراحت در ماده 669 قانون مجازات اسلامی (بخش تعزیرات و مجازات های بازدارنده) بیان شده است. این ماده، فعل تهدید را جرم تلقی کرده و برای آن مجازات تعیین کرده است. وجود این ماده قانونی، مبنای مشروعیت برای پیگرد و مجازات مرتکبین جرم تهدید را فراهم می آورد. اصل قانونی بودن جرایم و مجازات ها ایجاب می کند که هیچ عملی جرم محسوب نشود مگر آنکه قبلاً در قانون به عنوان جرم شناخته شده باشد.

2. رکن مادی

رکن مادی، جنبه بیرونی و قابل مشاهده جرم است که شامل فعل یا ترک فعل مجرمانه می شود. در جرم تهدید، رکن مادی دارای مولفه های زیر است:

فعل مجرمانه: عملی که ذاتاً ترساننده و بیم دهنده باشد

این فعل می تواند هرگونه رفتار یا گفتاری باشد که قادر به ایجاد رعب و وحشت در فرد متعارف است. همانطور که در تفسیر به هر نحو توضیح داده شد، این فعل می تواند شامل تهدید لفظی، کتبی، رفتاری، تلفنی، پیامکی، ایمیلی و حتی در فضای مجازی باشد. مهم این است که این عمل دارای ماهیتی باشد که نوعاً موجب ترس و نگرانی شود.

موضوع تهدید: باید یکی از موارد ذکر شده در ماده 669 باشد

موضوع تهدید حتماً باید یکی از ضررهای پنج گانه مذکور در ماده 669 باشد: قتل، ضررهای نفسی (جانی و جسمانی)، ضررهای شرفی (آبرویی و حیثیتی)، ضررهای مالی یا افشای سر نسبت به خود یا بستگان تهدیدشونده. اگر تهدید به امری خارج از این موارد باشد، مثلاً تهدید به اینکه کاری می کنم که همیشه پشیمان باشی که مبهم است، ممکن است جرم تهدید محقق نشود.

وجود ظرفیت بالقوه برای اجرای تهدید

این بخش یکی از نکات تفسیری مهم در دکترین حقوقی است. برای اینکه تهدید جدی و واقعی تلقی شود، لازم است تهدیدشونده احساس کند که تهدیدکننده حداقل توانایی بالقوه برای انجام عملی را که به آن تهدید می کند، دارد. به عبارت دیگر، تهدید باید از نظر عرفی و عقلی، قابل وقوع باشد. به عنوان مثال، اگر فردی که هیچ قدرتی ندارد، تهدید به قتل یک شخص قدرتمند و محافظت شده کند، ممکن است این تهدید جدی تلقی نشود. اما این به معنای توانایی بالفعل نیست، بلکه صرف وجود یک احتمال معقول برای اجرای تهدید کفایت می کند.

جدیت تهدید: تهدید باید جدی و واقعی باشد

تهدید باید به قصد ایجاد رعب و وحشت باشد و نه صرفاً شوخی، رجزخوانی یا اظهار نظر غیرجدی. تشخیص جدیت تهدید بر عهده قاضی است که با توجه به اوضاع و احوال پرونده، روابط طرفین، نوع بیان و شرایط حاکم بر صحنه تهدید، به آن می پردازد. تهدیدی که از روی شوخی یا به قصد تمسخر بیان شود، معمولاً جدیت لازم را ندارد.

رسیدن تهدید به مخاطب: برای تحقق جرم، تهدید حتماً باید به اطلاع تهدیدشونده برسد

این شرط از اهمیت بالایی برخوردار است. تا زمانی که تهدید به گوش یا چشم فرد تهدیدشونده نرسیده باشد، جرمی محقق نمی شود. مثلاً اگر کسی در غیاب دیگری او را تهدید کند و این تهدید به هیچ طریقی به اطلاع وی نرسد، جرم تهدید صورت نگرفته است. رسیدن تهدید می تواند مستقیم (حضوری) یا غیرمستقیم (از طریق واسطه، تلفن، پیامک و…) باشد.

3. رکن معنوی (سوءنیت)

رکن معنوی به جنبه روانی جرم اشاره دارد که در جرم تهدید شامل موارد زیر است:

سوءنیت عام: قصد انجام فعل تهدید

برای تحقق جرم تهدید، لازم است که تهدیدکننده قصد انجام فعل تهدیدآمیز را داشته باشد، یعنی عمداً و آگاهانه دیگری را به یکی از ضررهای مذکور در ماده 669 بترساند. این قصد، همان قصد ایجاد ترس و بیم در مخاطب است، فارغ از اینکه آیا این ترس واقعاً در مخاطب ایجاد شود یا خیر.

سوءنیت خاص: (در جرم تهدید طبق ماده 669 وجود ندارد)

همانطور که قبلاً اشاره شد، جرم تهدید، جرمی مطلق است. این بدان معناست که برای تحقق آن، نیازی به قصد حصول نتیجه خاص (مانند اینکه تهدیدشونده واقعاً بترسد یا کاری را انجام دهد یا ترک کند) یا تحقق ترس واقعی در تهدیدشونده نیست. صرف داشتن سوءنیت عام (یعنی قصد انجام فعل تهدیدآمیز) کفایت می کند. این ویژگی، جرم تهدید را از جرایم مقید به نتیجه متمایز می کند.

مجازات جرم تهدید و عوامل موثر بر آن

مطابق با ماده 669 قانون مجازات اسلامی، مجازات جرم تهدید به شرح زیر است:

• شلاق تعزیری: تا (74) ضربه
• حبس تعزیری: از یک ماه تا یک سال

نکته مهم در این ماده، استفاده از حرف عطف یا بین دو مجازات شلاق و حبس است. این بدان معناست که قاضی دادگاه بر اساس صلاحدید و با توجه به اوضاع و احوال پرونده، می تواند یکی از این دو مجازات را برای مرتکب جرم تهدید تعیین کند. این اختیار به قاضی امکان می دهد تا با انعطاف پذیری بیشتری، عدالت را برقرار سازد و مجازاتی متناسب با جرم و شخصیت مجرم اعمال کند.

نقش قاضی در تعیین نوع و میزان مجازات

قاضی در هنگام تعیین مجازات، عوامل متعددی را مورد توجه قرار می دهد تا به یک حکم عادلانه و بازدارنده دست یابد. این عوامل شامل موارد زیر است:

• شدت و نوع تهدید: میزان جدی بودن تهدید، نحوه بیان آن و اثر روانی که بر بزه دیده گذاشته است.
• شخصیت مجرم: سوابق کیفری، وضعیت اجتماعی و اقتصادی، تحصیلات و سایر ویژگی های فردی مرتکب.
• اوضاع و احوال پرونده: شرایطی که جرم در آن واقع شده، انگیزه های مجرم، و عکس العمل بزه دیده.
• میزان ندامت یا اصرار بر بزه: همکاری یا عدم همکاری مجرم با دستگاه قضایی و ابراز پشیمانی.

قابلیت تخفیف یا تعلیق مجازات

در نظام حقوقی ایران، امکان تخفیف یا تعلیق مجازات در شرایط خاصی برای جرم تهدید وجود دارد:

• تخفیف مجازات: قاضی می تواند با استناد به ماده 38 قانون مجازات اسلامی و در صورت وجود جهات تخفیف (مانند ابراز ندامت، همکاری مؤثر، وساطت شاکی، وضعیت خاص مجرم و…)، مجازات مقرر را تخفیف دهد. این تخفیف می تواند شامل تقلیل نوع مجازات (مثلاً از حبس به جزای نقدی) یا کاهش میزان آن (مثلاً از یک سال حبس به شش ماه) باشد.
• تعلیق اجرای مجازات: ماده 46 قانون مجازات اسلامی به قاضی اجازه می دهد در صورت احراز شرایطی (مانند عدم سابقه مؤثر کیفری، احراز اصلاح مجرم و…)، اجرای تمام یا قسمتی از مجازات را برای مدت معین (معمولاً 1 تا 5 سال) به تعلیق درآورد. در صورت عدم ارتکاب جرم جدید در این مدت، مجازات به کلی ساقط می شود.

تأکید بر اعمال قانون کاهش مجازات حبس تعزیری

همانطور که پیشتر نیز اشاره شد، «قانون کاهش مجازات حبس تعزیری» مصوب 1399/02/23 تأثیر مستقیمی بر مجازات حبس ماده 669 داشته است. بر اساس این قانون، حداقل و حداکثر مجازات حبس مقرر در ماده 669 به نصف کاهش یافته و از دو ماه تا دو سال به یک ماه تا یک سال تبدیل شده است. این تغییر، نشان دهنده رویکرد قانونگذار به سمت حبس زدایی و کاهش جمعیت کیفری زندان ها است، به شرطی که این کاهش، به تضعیف بازدارندگی مجازات منجر نشود.

در مواردی که مجازات حبس تعیین می شود، طبق تبصره 3 ماده 3 قانون کاهش مجازات حبس تعزیری، اگر حداقل مجازات حبس کمتر از 91 روز باشد (مانند یک ماه در ماده 669)، دادگاه مکلف است به جای حبس، مجازات های جایگزین حبس را اعمال کند. این مجازات ها می تواند شامل خدمات عمومی رایگان، جزای نقدی، یا دوره های مراقبتی باشد.

«به موجب قانون کاهش مجازات حبس تعزیری (مصوب 1399)، حداقل و حداکثر مجازات حبس مقرر در ماده 669 قانون مجازات اسلامی به نصف کاهش یافته و از دو ماه تا دو سال به یک ماه تا یک سال تبدیل شده است.»

تفاوت جرم تهدید با جرایم مشابه (برای رفع ابهامات)

برای درک عمیق تر ماده قانونی مربوط به تهدید، ضروری است که تفاوت آن را با جرایم مشابه که گاهی با آن اشتباه گرفته می شوند، مورد بررسی قرار دهیم. جرایمی مانند تهدید همراه با اجبار (ماده 668) و توهین (ماده 608) از جمله این موارد هستند.

تفاوت با جرم تهدید همراه با اجبار (ماده 668 قانون مجازات اسلامی)

جرم تهدید همراه با اجبار، که در ماده 668 قانون مجازات اسلامی پیش بینی شده، شباهت هایی با جرم تهدید ساده (ماده 669) دارد، اما تفاوت های کلیدی آن ها را از هم متمایز می کند:

متن به روز و کامل ماده 668 قانون مجازات اسلامی:

«هرکس با جبر و قهر یا با اکراه و تهدید دیگری را ملزم به دادن نوشته یا سند یا امضاء و یا مهر نماید و یا سند و نوشته ای که متعلق به او یا سپرده به او می باشد را از وی بگیرد به حبس از چهل و پنج روز تا یک سال و تا (74) ضربه شلاق محکوم خواهد شد.» (اصلاحی 1399/02/23)

تفاوت های کلیدی:

1. جرم مطلق در مقابل جرم مقید به نتیجه:
   • ماده 669 (تهدید ساده): جرمی مطلق است. برای تحقق آن، صرف انجام فعل تهدیدآمیز و رسیدن آن به مخاطب کافی است، حتی اگر تهدیدشونده نترسد یا تهدیدکننده به خواسته خود نرسد. (عدم نیاز به تحقق نتیجه)
   • ماده 668 (تهدید همراه با اجبار): جرمی مقید به نتیجه است. برای تحقق این جرم، علاوه بر تهدید، لازم است که تهدیدشونده تحت فشار و اجبار، نوشته، سند، امضاء یا مهر را داده باشد یا سندی از وی گرفته شده باشد. به عبارت دیگر، نتیجه مورد نظر تهدیدکننده باید محقق شده باشد. (لزوم گرفتن سند، امضاء، مهر)
2. نوع مجازات و نحوه اعمال آن:
   • ماده 669: مجازات ها (شلاق تا 74 ضربه یا حبس از یک ماه تا یک سال) به صورت یا آمده است؛ یعنی قاضی یکی از این دو مجازات را تعیین می کند.
   • ماده 668: مجازات ها (حبس از چهل و پنج روز تا یک سال و تا 74 ضربه شلاق) به صورت و آمده است؛ یعنی قاضی هر دو مجازات حبس و شلاق را برای مرتکب اعمال می کند، مگر اینکه یکی از مجازات ها مشمول تخفیف یا جایگزینی شود.
3. مجازات های خاص ماده 668: مجازات های مقرر در ماده 668 شامل حبس از 45 روز تا 1 سال و تا 74 ضربه شلاق است. این مجازات ها به دلیل مقید به نتیجه بودن جرم و تحقق یک ضرر مادی و ملموس (گرفتن سند یا امضا)، معمولاً شدیدتر تلقی می شوند.

تفاوت با جرم توهین (ماده 608 قانون مجازات اسلامی)

جرم توهین، که در ماده 608 قانون مجازات اسلامی آمده است، نیز با جرم تهدید تفاوت های اساسی دارد:

متن به روز و کامل ماده 608 قانون مجازات اسلامی:

«توهین به افراد از قبیل فحاشی و استعمال الفاظ رکیک چنانچه موجب حد قذف نباشد (مستوجب) جزای نقدی درجه شش خواهد بود.» (اصلاحی 1399/02/23)

تفاوت های کلیدی:

1. زمان وقوع عمل:
   • توهین: مربوط به حال و هتک حرمت و بی احترامی به شخصیت فرد در زمان حاضر است.
   • تهدید: مربوط به وقوع یک ضرر در آینده است و هدف آن ایجاد ترس و بیم نسبت به اتفاقی ناگوار در زمان آتی است.
2. موضوع و هدف:
   • توهین: هدف اصلی آن، تحقیر و خوار شمردن شخص در مقابل دیگران یا در خلوت است و به آبرو و حیثیت فرد لطمه می زند.
   • تهدید: هدف اصلی آن، ایجاد ترس و بیم از یک عمل نامشروع در آینده است که می تواند به جان، مال، آبرو یا اسرار فرد آسیب برساند.
3. مجازات:
   • توهین (ماده 608): مجازات آن عمدتاً جزای نقدی درجه شش است.
   • تهدید (ماده 669): مجازات آن شلاق یا حبس است که نوع و میزان آن توسط قاضی تعیین می شود.

به عنوان مثال، گفتن احمق یا بی شعور به دیگری در صورتی که قذف نباشد، توهین محسوب می شود. اما گفتن اگر این کار را نکنی، به تو آسیب می رسانم یا آبرویت را می برم، مصداق تهدید است. تشخیص این تفاوت ها در فرآیند قضایی از اهمیت بالایی برخوردار است.

رویه های قضایی، نکات کاربردی و دفاعیات

درک جنبه های نظری ماده قانونی مربوط به تهدید در کنار رویه های عملی قضایی و نکات کاربردی، برای تمامی ذی نفعان حائز اهمیت است. این بخش به تشریح مسائل عملیاتی و دفاعی مرتبط با جرم تهدید می پردازد.

تهدید در فضای مجازی و شبکه های اجتماعی

با گسترش روزافزون فضای مجازی، سوالی که مطرح می شود این است که آیا تهدید از طریق پلتفرم های دیجیتال مانند واتساپ، تلگرام، اینستاگرام، توییتر، ایمیل یا سایر شبکه های اجتماعی، جرم محسوب می شود؟ پاسخ قاطعانه این است: بله. همانطور که در تفسیر ماده 669 قانون مجازات اسلامی ذکر شد، عبارت «به هر نحو» شامل تمامی اشکال ارتباطی می شود. بنابراین، هرگونه تهدید به قتل، ضررهای نفسی، شرفی، مالی یا افشای سر که از طریق فضای مجازی صورت پذیرد و به اطلاع مخاطب برسد، مشمول این ماده قانونی خواهد بود. اثبات این نوع تهدیدات نیازمند ارائه مستندات دیجیتالی معتبر است.

مواردی که تهدید محسوب نمی شوند

همه اظهارات تهدیدآمیز به معنای جرم تهدید نیستند. در برخی موارد، تهدیدات مشروع و قانونی یا غیرجدی تلقی می شوند:

• تهدید به شکایت قانونی: اگر فردی دیگری را تهدید کند که در صورت عدم انجام کاری (مانند بازپرداخت بدهی) از او شکایت خواهد کرد، این عمل جرم تهدید محسوب نمی شود. زیرا شکایت کردن از حق قانونی فرد است و عملی نامشروع نیست.
• تهدید به افشای جرمی که خود شخص مرتکب شده: اگر تهدیدکننده به بزه دیده اعلام کند که جرم او را به مقامات قضایی گزارش خواهد داد، این نیز تهدید مجرمانه تلقی نمی شود، زیرا افشای جرم وظیفه قانونی یا اخلاقی است.
• شوخی های غیرجدی: تهدیداتی که از روی شوخی و بدون قصد جدی برای ایجاد ترس یا آسیب انجام می شوند و نوعاً نیز مخاطب آن ها را جدی نمی گیرد، مصداق جرم تهدید نیستند. تشخیص جدیت بر عهده قاضی است و به اوضاع و احوال بستگی دارد.
• تهدیداتی که قابلیت وقوع ندارند: همانطور که ذکر شد، تهدید باید بالقوه قابل اجرا باشد. اگر تهدید به حدی غیرقابل وقوع و دور از ذهن باشد که هیچ فرد متعارفی آن را جدی نگیرد، ممکن است جرم تهدید محقق نشود.

چگونگی اثبات جرم تهدید

اثبات جرم تهدید در دادگاه بر عهده شاکی است. مستندات و مدارکی که می توانند در این زمینه کمک کننده باشند، عبارتند از:

• پیامک ها و پیام های متنی: حفظ اسکرین شات یا پرینت از پیامک ها، پیام های واتساپ، تلگرام و سایر اپلیکیشن ها.
• فایل های صوتی و وویس: ضبط مکالمات تلفنی یا فایل های صوتی ارسالی (با رعایت ملاحظات قانونی مربوط به ضبط مکالمات).
• ایمیل ها: پرینت ایمیل های حاوی تهدید.
• فیلم و عکس: در صورتی که تهدید به صورت رفتاری یا تصویری انجام شده باشد.
• شهادت شهود: افرادی که شاهد تهدید بوده اند یا به نحوی از وقوع آن مطلع هستند.
• پرینت مکالمات تلفنی: با دستور قضایی می توان از اپراتورهای مخابراتی، ریز مکالمات را دریافت کرد که حاوی زمان و تاریخ تماس هاست.
• نظریه مشورتی: طبق نظریه مشورتی شماره 7/1400/185 مورخ 1400/03/31 اداره کل حقوقی قوه قضاییه، شرط تحقق جرائم توهین یا تهدید از طریق تلفن، استماع الفاظ یا رسیدن اعمال موضوع جرم به مخاطب است و از طریق تلفنی و پیامکی نیز محقق می شود. این نظریه موید امکان اثبات تهدیدات دیجیتالی است.

نحوه طرح شکایت از تهدید

مراحل قانونی طرح شکایت از جرم تهدید به شرح زیر است:

1. مراجعه به کلانتری یا دادسرا: شاکی ابتدا باید به نزدیک ترین کلانتری محل وقوع جرم یا دادسرای محل اقامت متهم مراجعه و شکایت خود را مطرح کند.
2. تنظیم شکوائیه: شکوائیه باید به صورت کتبی تنظیم شود و در آن مشخصات شاکی و متشاکی عنه، شرح دقیق واقعه تهدید، زمان و مکان وقوع آن، و نوع تهدید به صورت شفاف بیان گردد.
3. ارائه مدارک و مستندات: تمامی مدارک و مستندات جمع آوری شده (پیامک، وویس، شهادت شهود و…) باید ضمیمه شکوائیه شود.
4. ارجاع به دادیاری یا بازپرسی: پرونده پس از ثبت در دادسرا، به یکی از شعب دادیاری یا بازپرسی ارجاع داده می شود تا تحقیقات مقدماتی صورت گیرد.
5. صدور قرار نهایی: در صورت احراز وقوع جرم و کافی بودن دلایل، بازپرس یا دادیار قرار جلب به دادرسی را صادر و پرونده را به دادگاه کیفری دو ارسال می کند. در غیر این صورت، قرار منع تعقیب صادر خواهد شد.

حق دفاع متهم به تهدید

فرد متهم به تهدید نیز حق دفاع دارد و می تواند با ارائه دفاعیات مستدل، از خود در برابر اتهام وارده دفاع کند. مهمترین دفاعیات ممکن عبارتند از:

• عدم وجود سوءنیت عام: اثبات اینکه قصد ایجاد ترس و بیم در مخاطب وجود نداشته است (مثلاً اظهارات در فضای شوخی بوده).
• عدم جدیت تهدید: نشان دادن اینکه تهدید به حدی غیرجدی یا غیرقابل تحقق بوده که هیچ فرد عاقلی آن را جدی نمی گرفته است.
• عدم توانایی یا قصد اجرای تهدید: اگرچه سوءنیت خاص در ماده 669 شرط نیست، اما عدم توانایی مطلق برای اجرای تهدید می تواند در تشخیص جدیت آن موثر باشد.
• عدم وصول تهدید به مخاطب: اثبات اینکه تهدید هرگز به اطلاع فرد تهدیدشونده نرسیده است.
• قانونی بودن عمل مورد تهدید: اثبات اینکه عملی که به آن تهدید شده، نامشروع نبوده (مثلاً تهدید به شکایت قانونی).
• توهین و افترا: برخی مواقع، اتهام تهدید در واقع مصداق توهین یا افترا بوده و نه تهدید، که باید توسط وکیل تشریح و اثبات گردد.

مرور چند نمونه فرضی و عملی

• تهدید به تخریب اموال: فردی به دیگری پیامک می دهد که اگر بدهی اش را پرداخت نکند، خودروی او را تخریب خواهد کرد. این مصداق تهدید به ضرر مالی است.
• تهدید به افشای عکس خصوصی: شخصی، دیگری را تهدید می کند که اگر خواسته اش را برآورده نکند، عکس های خصوصی او را در فضای مجازی منتشر خواهد کرد. این مصداق تهدید به ضرر شرفی و افشای سر است.
• تهدید به ضرب و جرح: فردی در یک مشاجره لفظی، به دیگری می گوید کاری می کنم که تا عمر داری فراموش نکنی چه کسی به تو آسیب رساند. این مصداق تهدید به ضرر نفسی است.

در تمامی این موارد، مهم است که فعل تهدید به اطلاع مخاطب رسیده باشد و از جدیت کافی برخوردار باشد.

نتیجه گیری

در این مقاله به بررسی جامع ماده قانونی مربوط به تهدید (ماده 669 قانون مجازات اسلامی، بخش تعزیرات) پرداختیم و ابعاد مختلف این جرم، از تعریف و ارکان آن گرفته تا مجازات های مقرر و تفاوت آن با جرایم مشابه را مورد تحلیل قرار دادیم. جرم تهدید با هدف حمایت از امنیت روانی و آزادی اراده افراد، از اهمیت ویژه ای در نظام حقوقی ایران برخوردار است. این ماده قانونی، گستره وسیعی از رفتارهای تهدیدآمیز را، صرف نظر از ابزار مورد استفاده (اعم از لفظی، کتبی، رفتاری یا دیجیتالی)، پوشش می دهد و برای آن مجازات هایی نظیر شلاق تعزیری یا حبس در نظر گرفته است که با توجه به قانون کاهش مجازات حبس تعزیری، تغییراتی نیز داشته است.

درک صحیح تمایز جرم تهدید با جرایمی مانند تهدید همراه با اجبار (ماده 668) و توهین (ماده 608)، از ابهامات حقوقی می کاهد و به تفکیک دقیق مسائل کمک می کند. این تمایزات عمدتاً بر اساس ماهیت مطلق یا مقید به نتیجه بودن جرم و همچنین هدف و زمان وقوع عمل مجرمانه صورت می گیرد. آگاهی از رویه های قضایی، نحوه اثبات جرم تهدید و دفاعیات ممکن برای متهمان، به شاکیان و متهمان کمک می کند تا در مواجهه با پرونده های حقوقی مرتبط با این جرم، مسیر صحیح و قانونی را طی کنند. در نهایت، لازم است همواره به یاد داشته باشیم که در مواجهه با هرگونه ابهام قانونی یا نیاز به اقدام قضایی، مراجعه به وکلای متخصص و مشاوران حقوقی، بهترین راهکار برای حفظ حقوق و پیگیری عادلانه پرونده ها است.